Na de suïcide van haar zoon vertelt Conny ten Klooster hoe groot verlies een leven openbreekt. Niet haar zoon laat ze los, maar de toekomst die ze samen hadden. In die breuk ontstaat langzaam opnieuw ruimte voor liefde, geluk en levenszin.
Het artikel ‘Levenszin’ begint na het naschrift met Conny ten Klooster
We worden allemaal in ons leven met – onverwacht – afscheid geconfronteerd. In juni 2023 luisterde ik naar de podcast met Conny ten Klooster waarin zij vertelde hoe ze met de suïcide van haar zoon was omgegaan. Ze vertelde er zo ongelofelijk mooi over. Niet alleen over het verwerken van die enorme schok en dat enorme verdriet. Maar ook dat ze weer levenszin en geluk had gevonden.
“Er komt een nieuw vruchtbaar leven, waar ik door de dood van mijn zoon ontzettend veel leerde en ik met zijn dood toch weer geluk heb gevonden. Ik kan nu niet zeggen dat ik destijds gelukkiger was dan nu. Er is een rijkdom uit ontstaan.”
Ik ging er onmiddellijk over schrijven omdat ik de podcast wilde delen, maar ik vond dat het meer context nodig had. De podcast was doordrenkt van vakmatige begrippen en de taal die zo hoort bij het instituut waar ze werkzaam was. Als je die niet begrijpt, dan krijg je niet de volle reikwijdte van het interview mee. En dat vond ik zonde.
Bijna niemand – vermoed ik – kan zo goed over onverwacht afscheid vertellen met haar krachtige persoonlijke ontwikkeling als ten Klooster. Ik geloof dat veel mensen die met – onverwacht – afscheid te maken krijgen hier iets aan hebben. Niet alleen bij de dood, maar ook bij ander belangrijk afscheid. De laatste zin van onderstaande quote kun je bijvoorbeeld nagenoeg bij elke vorm van liefde zeggen.
Het is een verhaal over het niet zien aankomen, over ongelofelijke pijn, over de kracht om te blijven voelen en over openbreken. Mensen die enorm verlies hebben meegemaakt zullen dat wel herkennen. Je persoonlijkheidsstructuur breekt en je ligt in gruzelementen op de grond. Je bestaande manier en realiteit lijken niet met dit enorme verlies om te kunnen gaan. Het betekent ook dat je op de bodem bent en dat je niet verder kunt afglijden. En dan… ja dan, kun je langzaam de scherven gaan oprapen. Om vanuit daar een nieuwe weg te vinden.
Het afgelopen jaar vond ik die woorden en maakte het artikel af.
Als ik mijn gedachten – die in mijn inspiratiebericht beschrijf – opnieuw lees, voel ik de behoefte om ze met haar te delen. Niet zozeer voor goedkeuring, maar eerder uit respect. Ik wil haar niet voor het hoofd stoten met mijn interpretatie. Haar verhaal is en blijft kwetsbaar. Ze reageert: “Wat fijn te lezen dat de podcast je positief geraakt heeft.” En ze wil me graag wat suggesties geven.
Enkele dagen later bellen we.
Er ontvouwt zich een lang, indringend en bijzonder gesprek. Ze geeft meer woorden aan dat licht door te vertellen over het moment wanneer ze dat voor eerst voelde.
Toen ze 28 was, verloor ze haar tweede kindje tijdens de zwangerschap en had ze een overweldigende ervaring. In die ervaring voelde ze dat licht. Het voelde als een enorme liefde die niet van deze wereld leek, maar die ze toch heel reëel in deze wereld ervoer. Vanaf dat moment begon haar zoektocht naar wat dat licht en die liefde eigenlijk zijn en waar ze vandaan komen.
Een van de belangrijkste bronnen die haar daarbij hielp om dit opnieuw te ervaren is ‘The Diamond Approach’: een hedendaags spiritueel pad waarin oude spirituele wijsheid en moderne psychologie op unieke wijze samenkomen.
Na afloop van ons gesprek schrijft ze me de volgende woorden:
In de podcast verwijs ik met ‘het licht’ naar wat in spirituele tradities vaak onze ‘ware natuur’ wordt genoemd: de grond van ons bestaan, dat wat we ten diepste zijn en waarin we zijn geboren. Die grond ligt voorbij ons vertrouwde ik, of ‘ego’, en velen van ons hebben daar ooit een glimp van opgevangen.
We kunnen het het goddelijke noemen, of het licht, of dimensies van eenheid, of ‘Essentie’. We kunnen het ervaren en onze ervaring proberen te verwoorden, maar er blijft altijd iets van het mysterie over. Het is uiteindelijk niet volledig te benoemen.
Sinds 2000 ben ik student van de Diamond Approach van A.H. Almaas. En dit pad is sindsdien mijn inspiratiebron. Sinds 2017 ben ik zelf leraar binnen deze benadering.
Het ego – of onze egostructuur – is wat we leren te zijn om liefde en aandacht te krijgen van onze opvoeders en onze omgeving. Het zijn structuren in onze psyche – die zich vastzetten in ons lichaam als spanningspatronen en – die we ontwikkelen om te overleven in ons gezin van herkomst.
Het licht, of de ‘Essentie’, wordt daardoor ingekapseld. Zo verliezen we het contact ermee. De egostructuur wordt bewaakt door het superego (dat deel van ons dat ervoor zorgt dat we binnen de bekende structuur blijven).
Wanneer we iets heel heftigs meemaken, kan de structuur openbreken. We verliezen ons houvast, en dat roept meestal angst op. Maar precies in dat openbreken kan ook ruimte ontstaan, waardoor iets van onze ware natuur voelbaar wordt, ontmoet wordt of ervaren wordt. Dat is de zegen. Beide ervaringen vragen tijd en zorg om te kunnen integreren.
De egostructuur en het fysieke lichaam zijn nauw met elkaar verbonden. Door de spanning in het lichaam bewust te ervaren, en de daaraan gekoppelde patronen te doorwerken, ontstaat er meer openheid in de structuur en voelen we meer ruimte. We ontspannen dan niet alleen in onze psychische structuren, maar ook lichamelijk. Essentie – dimensies van licht – kan dan meer worden toegelaten en geïntegreerd. Ook op het niveau van het lichaam.
Ik kende de Diamond Approach niet. Maar terwijl we praten, merken we dat zij met een andere taal uitdrukt wat ik via het taoïsme en de Yoga Sutra van Patanjali wil duiden. En dat we in wezen over hetzelfde spreken.
Ze spreekt met een rust, helderheid en levenslust die me raakt. Het gaat over aanwezig zijn bij alles wat er is. En juist in die aanwezigheid, vertelt ze, kan ze een grond voelen waar kracht of licht of vrede of liefde haar draagt, ook bij echt grote pijn.
Bijzonder en ontroerend.
Je bent begin 50. Jij en je man hebben jullie huiswerk gedaan en wat rust gevonden met jullie geschiedenis. En net als jullie in wat rustiger vaarwater lijken te zitten, pleegt je zoon suïcide. Hoe verhoud je je tot die verschrikking? Dat is wat Conny ten Klooster en haar man overkwam. Ze deed 20 jaar aan persoonlijke ontwikkeling toen deze verschrikkelijke gebeurtenis zich in haar leven voordeed. Ze was senior opleider bij een gerenommeerd opleidingsinstituut en kan vanuit haar expertise als geen ander over deze gebeurtenis vertellen.
Met een groot bewustzijn en haar enorme ervaring geeft ze woorden, kleur, gevoel, gedachten en daarmee beelden aan haar binnenwereld. En het is bijzonder dat ze vertelt dat ze kan zeggen dat ze nu niet ongelukkiger is dan toen. Je kan weer levenszin vinden na zo’n groot verdriet. Een hoopvolle boodschap voor mensen die ook met een groot afscheid en ingrijpend verlies te maken krijgen.
Zoiets kun je niet verlangen.
De afgrond, het grote scheuren.
Dat verlang je niet.
Dat wil je niet.
Alles in je verzet zich tegen deze dood.
Toch komt het leven terug.
In het scheuren gaat iets open.
Steeds opnieuw daar bij te blijven.
De diepte van de dood in mij te durven blijven zien,
te durven blijven voelen.
De afgrond opent zich telkens weer
in onvermoede rijkdom.
Nooit bedacht en nooit verlangt.
Dat is wat jij mij bracht
in jouw leven en jouw dood.
Misschien is dat wat jij van mij verlangt.
Het leren leven met de dood.
Conny ten Klooster
Toen ik een aantal jaar geleden een leraar ontmoette vroeg hij aan mij: “Waar lijd je aan?” Ik schreef het al in een inspiratiebericht. Het bewust worden van je lijden brengt je naar een dieper, vrijer en betekenisvoller leven zei hij. De pijn is dan zo groot dat je gaat onthechten en loslaten. Het is de enige manier om tot die pijn te verhouden. En je ontdekt dat er dan iets groter is.
En het wordt nog diepgaander als er geen einde kan worden gemaakt aan dat lijden. Zijn antwoord destijds: “Als je je kunt verhouden tot iets wat groter is dan jij, dan krijg je geen antwoorden, maar de vraag verdwijnt.”
Nagenoeg elke godsdienst en levensfilosofie is op onthechten en loslaten gebaseerd. Lijden hoort bij het menszijn. Vaak bewegen we weg van dit lijden. Het bij de pijn aanwezig blijven is nooit gemakkelijk, maar wel goed weet ik inmiddels uit ervaring. De Zwitserse psychiater en psycholoog Carl Jung zegt het als volgt:
“De ontmoeting met jezelf is in eerste instantie een ontmoeting met je schaduw. De schaduw is een nauwe doorgang, een nauwe poort, en die pijnlijke ervaring wordt niemand die in een diepe bron afdaalt, bespaard. Om te weten wie je bent, moet je jezelf leren kennen. Achter de deur bevindt zich, vreemd genoeg, een onbegrensde ruimte, vol ongekende mogelijkheden.”
Maar wat gebeurt er als je langs die toegangspoort bent geweest, je iets van vrijheid, betekenis en rust hebt gevonden om daarna door de suïcide van je zoon in een diep ravijn te sodemieteren. En inderdaad met een lijden te maken krijgt dat nooit meer weggaat. Dat is het verhaal van Conny ten Klooster. Zij vertelt in deze podcast met een bewustzijn en enorme schoonheid hoe zij met dit verlies is omgegaan. En geeft vanuit haar perspectief en haar rouwwijze praktische tips hoe je met zo’n groot verlies kunt omgaan.
Klik op deze afbeelding en luister de podcast
Het is een verhaal over het niet zien aankomen, over ongelofelijke pijn, over de kracht voelen om te blijven en over openbreken. Dat woord openbreken komt vaak terug in deze podcast. Mensen die enorm verlies hebben meegemaakt, zullen dat wel herkennen. Dat je bestaande manier van handelen en je persoonlijkheidsstructuur niet met deze gebeurtenis kan omgaan. Je ligt letterlijk in gruzelementen op de grond. En het in stukken liggen zorgt uiteindelijk dat je bodem vindt. Om vanuit daar langzaam een nieuwe weg te vinden.
Door die scherven begon er bij Ten Klooster iets magisch te schijnen. Ten Klooster noemt het ‘het licht waar we vandaan komen’. Het opent een nieuwe wereld waarin je wordt gedragen. Iets groters waarin je kan rusten. En vanuit daar opent zich langzaam een nieuwe levensweg: “Er komt een nieuw vruchtbaar leven, waar ik door de dood van mijn zoon ontzettend veel leerde en ik met zijn dood toch weer geluk heb gevonden. Ik kan nu niet zeggen dat ik destijds gelukkiger was dan nu. Er is een rijkdom uit ontstaan.”
De podcast is vooral bestemd voor coaches, therapeuten of mensen die dat zouden willen worden. Het taalgebruik is vakmatig. Ik ben zo vrij geweest om op eigen titel daar wat meer context aan te geven. Het verhaal van Ten Klooster raakte me destijds diep en ik vind dat de volle rijkdom en wijsheid die in haar verhaal zit, ook toekomt aan mensen die wat minder bekend zijn met deze taal. Ik hoop dat ik het nog toegankelijker heb gemaakt.
In de beschrijving van de reis onderscheidt Ten Klooster drie gebieden. Zij noemt ze velden. Het veld van ons ego, karakterstructuur, superego en groepsgeweten, het veld van het lichamelijke en het veld van het grotere of het licht waar we vandaan komen.
Dit niveau verwijst naar je kernidentiteit als een persoon. Het bepaalt wie je bent, je zelfbeeld, je bewustzijn en daarmee je gevoel als individu: het vormt wie je in je authenticiteit bent. Het is een wat abstract begrip. Het zijn allemaal westerse begrippen die ons bijvoorbeeld terugbrengen bij Sigmund Freud, Bert Hellinger en zelfs de Verlichting waar de gedachte begon dat we een ‘ik’ hebben. Het geeft een gevoel dat er een plek is in ons lichaam dat ons aanstuurt. En dat is er niet. Wat is nu je ego?
Wat mij heeft geholpen is de volgende definitie: “Je zou ego kunnen omschrijven als een gedachte, gevoel of lichamelijke gewaarwording in contact met een signaal (al dan niet uit onze omgeving) waaruit je gedrag laat zien om je in deze wereld te verhouden. Het is de – automatische, instinctieve, routinematige – aangeleerde reactie van een organisme met een krachtig cognitief bewustzijn om zich in deze wereld te verhouden.
Misschien nog duidelijker is het beeld vanuit de oosterse filosofie. In de oosterse filosofie hebben ze het begrip ego niet. Daar wordt de identiteit opgedeeld in 4 elementen:
Het ego zou je ook kunnen omschrijven als een karakterstructuur die je vanuit je genen en je opvoeding hebt meegekregen en die in je hersenen en je lichaam als een blauwdruk is verankerd. Je manier van gedragen zit letterlijk in je lichaam en in je gedachten. De structuur die Ten Klooster gebruikt, zijn de basisstructuren van Wilhelm Reich: schizoïde structuur, orale structuur, psychopathische structuur, masochistische structuur en rigide structuur.
Onze karakterstructuur wordt in die eerst jaren opgebouwd. Je verhoudt je op basis afhankelijk van je cognitieve en lichamelijke vaardigheden tot de daarbij behorende vaardigheden en kwaliteiten met de ervaringen in je omgeving. De een wordt heel gevoelig, de ander is wat krachtiger, een derde wordt zorgzamer et cetera. Er ontwikkeld zich een heel divers en gedetailleerd spectrum.
Naast dit ego en karakterstructuur bevinden zich het superego (een term van Sigmund Freud) en het groepsgeweten (een term uit het systemische gedachtegoed). Het zijn de normen en waarden die je vanuit je omgeving hebt meegekregen. Je toetst je manier van handelen aan die onbewuste wetten die je in leven hebt meegekregen en die bij het menszijn horen. Het is de stem in je hoofd die zegt wat wel mag en wat niet. Die stem heeft – zoals je zult begrijpen – een krachtige link met eerder opgedane ervaringen.
Ons ‘Zelf ’bestaat niet alleen uit onze gedachten. Ons ‘Zelf’ heeft een krachtige verbinding met ons lichaam door te voelen en te ervaren. In de Yoga Sutra wordt de ‘mind’ gezien als de ervaringen in het lichaam en de geest. Ten Klooster zegt daarover in deze podcast dat er geestelijke pijn is door het verlies. Bijvoorbeeld door een gedachte over een toekomst die niet meer mogelijk is. Naast die geestelijke pijn is er ook een krachtige lichamelijke pijn. Ze voelde zich een oorlogsslachtoffer: “Van buiten zie ik er heel uit, maar vanbinnen is alles aan het bloeden. Ik ben verscheurd.”
In elke religieuze of spirituele stroming wordt gepredikt om rust en stilte op te zoeken door yoga, meditatie of bidden. De gedachte is dat er in die rust en stilte geen signalen meer zijn en de karakterstructuur geen signaal krijgt om te reageren. Het hoeft zich niet meer te verhouden, trekt zich terug en verdwijnt even naar de achtergrond. En dan gebeurt er iets bijzonders. De ruimte vult zich met de levensstroom of het onnoembare. Je wordt even een met het grotere. Het is de bron van het leven en een enorme creativiteit. Ten Klooster noemt het ‘het licht waar we vandaan komen’.
Toen ik de podcast beluisterde, was ik geraakt omdat ze naar mijn mening dichter bij de levensenergie komt. Iets dat groter is dan jij en ik en dat ons draagt. Je hoeft je er alleen maar op af te stemmen. Het is moeilijk om daar woorden aan te geven. Elke religie of levensbeschouwelijke stroming probeert op haar eigen manier daar worden aan te geven. In het taoïsme zouden ze zeggen dat je contact ervaart met het onnoembare: de Dao. In het de Yoga Sutra wordt gezegd dat je een staat van zijn hebt waar je contact heb met ‘Īśvara’, de Maori noemen het mauri, in het jodendom de onuitsprekelijke naam: JHWH en in het christendom God.
Waar in de religieuze en spirituele stromingen contact wordt gemaakt met deze bron door stil te worden zegt Ten Klooster – als ik het goed interpreteer – dat je breekt waardoor het onnoembare of de levensstroom tussen de scherven gaat schijnen. En dat die levensstroom of dat licht waar we vandaan komen zoals Ten Klooster dat noemt, je letterlijk gaat dragen. Je vindt bedding, je ervaart rust en het helpt je om een nieuwe weg te vinden.
“Soms wordt er van mensen gevraagd om hun kind los te laten. Maar als ik naar mijn eigen ervaring kijk dan kun je je kind niet loslaten. Het leven en de dood zit letterlijk in al je cellen. Dat is jouw rijkdom. Die wil je niet loslaten. Wat je wel kunt loslaten is de toekomst die jullie samen hadden. Dat wel.”
Wat getuigt het toch van een ongelofelijke schoonheid als mensen dergelijke verhalen willen delen. Het helpt bij afscheid en je eigen weg. Zo zegt Ten Klooster: “Soms wordt er van mensen gevraagd om hun kind los te laten. Maar als ik naar mijn eigen ervaring kijk, dan kun je je kind niet loslaten. Het leven en de dood zit letterlijk in al je cellen. Dat is jouw rijkdom. Die wil je niet loslaten. Wat je wel kunt loslaten, is de toekomst die jullie samen hadden. Dat wel.” Wat ongelofelijk mooi gezegd. En die laatste zin is een zin die we misschien wel voor elke liefde kunnen gebruiken.
Net als Ten Klooster heb ik ook de ervaring met de dood dat er een nieuwe toekomst ontstaat met je overleden partner, kind of ouder. Ik heb dat ook met mijn vader die overleed toen ik bijna 5 was. Het verlies heeft ruimte en licht nodig. Daarin krijgt het langzaam lucht om te transformeren tot iets waartoe je je op een liefdevolle manier kunt verhouden. Het transformeert van iets rauws dat pijnlijk open ligt tot een bron van liefde.
Zo werkt het in ieder geval voor mij. Dat gebeurde bij mij pas 40 jaar later. Tot die tijd had ik het altijd weggedrukt en stuurde het mijn gedrag onbewust aan. Het is nooit te laat om een verlies te omarmen.
Wil je reageren op dit essay? Ik lees je bericht graag.
Dit artikel maakt deel uit van essays en onderzoeken.
Meer verhalen over wat mensen raakt, bezighoudt en beweegt en in het dagelijks leven en werk zichtbaar wordt.
Lees Onderweg ›Ongeveer eens per maand een nieuw verhaal, Natuurlijk Ritme en een selectie uit de agenda. Soms ook iets om verder te lezen, kijken of luisteren.
Onderweg ontvangen ›
No Dress RehearselBeschermd: Enneagram
Scroll naar bovenzijde